काठमाडौं । मध्यरातदेखि नै उनको पेटमा दुखाइको तरङ्ग छिनछिनमा उठिरहेको थियो। हरेक पटक दुखाइले च्याप्दा उनी दाँत किट्थिन्, तर ओठ खोल्दैनथिन्। यो उनको तेस्रो सन्तानको आगमनको सङ्केत थियो, तर २२ वर्षीया पवित्रा ल्वारका लागि दुखाइभन्दा ठूलो थियो लाजको पर्खाल। माइतीघरमा कसरी भन्नु ? जन्मदिने आमालाई समेत आफ्नो पीडा सुनाउन नसकेर उनले रातभर छटपटीमै बिताइन्।
जब बिहानको उज्यालोले बाजुराको झाली गाउँलाई छोयो, पवित्राले एउटा आँटिलो तर जोखिमपूर्ण निर्णय गरिन्। उनले कसैलाई केही नभनी आफ्नो शरीरलाई घिसार्दै स्वास्थ्य चौकीको बाटो तताइन्। स्वास्थ्य चौकी आधा घण्टाको मात्रै पैदल दूरीमा थियो, तर उनको हरेक पाइला पहाडजस्तै गह्रौँ बन्दै थियो।
हिँडेको दश मिनेट पनि नबित्दै, प्रसवको असह्य पीडाले उनलाई बाटोमै ढाल्यो। वरिपरि कोही थिएन, साथमा थियो त केवल छटपटी, डर र एउटा नयाँ जीवनलाई संसारमा ल्याउने अदम्य सङ्घर्ष।
त्यही धुलाम्मे बाटोमा, एउटा निरीह आमा जीवन र मरणको दोसाँधमा हुँदा कसैले स्वास्थ्य चौकीमा खबर पुर्याइदियो। खबर पाउनासाथ अनमी मंगला कुमारी बोहरा नेतृत्वको स्वास्थ्यकर्मीको टोली दौडिएर आइपुग्यो। उनीहरूका लागि त्यो दृश्य नयाँ थिएन, तर हरेक पटक उत्तिकै कारुणिक थियो। स्वास्थ्यकर्मीको सहारामा, सडक नै सुत्केरी कक्ष बन्यो र पवित्राले आफ्नो तेस्रो सन्तानलाई त्यही बाटोमा जन्म दिइन्। समयमै स्वास्थ्यकर्मी नपुगेको भए, सायद आज पवित्रा र उनको शिशुको कथा अर्कै हुन्थ्यो।
पवित्रा एक पात्र, पीडा अनेक
पवित्राको यो कथा सुदूरपश्चिमको पहाडी भूगोलमा बस्ने हजारौँ महिलाहरूको साझा व्यथाको एउटा प्रतिनिधि अंश मात्र हो। १८ वर्ष नपुग्दै बिहेको जन्तर बाँधेकी उनले २२ वर्षको कलिलो उमेरमै तीन सन्तानकी आमाको जिम्मेवारी बोकेकी छिन्। उनका श्रीमान गणेश, दुई सन्तान र श्रीमतीको पेट पाल्नकै लागि भारतमा चौकीदारी गर्छन्। गर्भवती भएदेखि नै श्रीमानको साथ नपाएकी पवित्राका लागि गर्भावस्थाको हेरचाह र माया एउटा सपनाजस्तै हो।
“घरमा हेरचाह गर्ने कोही थिएन, गाउँमा बोकेर स्वास्थ्य संस्था लैजाने मान्छे पनि पाइएन। एम्बुलेन्स बोलाउने हाम्रो हैसियत कहाँ छ र ?” पवित्राको यो प्रश्नमा उनको मात्र होइन, सिङ्गो गाउँको विवशता झल्किन्छ। गाउँमा युवाहरू छैनन्, छन् त केवल महिला, बालबालिका र वृद्धवृद्धाहरू। रोजगारीले रित्याएको गाउँमा गर्भवतीको पीडा सुनिदिने र सहारा दिने हातहरू कमै भेटिन्छन्।
अनमी मंगला कुमारी बोहरा भन्छिन्, “यहाँका अधिकांश आमाहरूका लागि गर्भावस्थामा पाउनुपर्ने स्याहार, सन्तुलित खानपिन र आराम नौलो विषय हो। उनीहरू बच्चा जन्माउने दिनसम्म काम गर्छन्। परिवारले समयमै तयारी गर्ने, रगत समूह पहिचान गरेर राख्ने जस्ता कुरामा ध्यानै दिँदैनन्।”
बुढीगंगा नगरपालिकाले हरेक वडा र टोलमा सुरक्षित प्रसूति गृह बनाएको दाबी गर्छ। पालिकाकी उपप्रमुख माया कुँवरका अनुसार स्वास्थ्य सेवाको पहुँच विस्तार गर्न प्रयास भइरहेको छ। तर, जबसम्म समाजको चेतना र परिवारको सोचाइमा परिवर्तन आउँदैन, तबसम्म यस्ता संरचनाहरू निरर्थक साबित हुन्छन्।
“व्यथा लागेको कुरा सुनायो भने झन् पीडा हुन्छ भन्ने गलत मान्यता अझै पनि गाउँमा छ,” अनमी बोहरा थप्छिन्, “त्यही कारणले महिलाहरू अन्तिम अवस्थामा मात्रै स्वास्थ्य संस्था आउँछन्, जुन ज्यादै जोखिमपूर्ण हुन्छ।”
यो अज्ञानता र अन्धविश्वास कति घातक छ भन्ने उदाहरण गत वर्ष बझाङमा देखिएको थियो। बाटोमै बच्चा जन्माएकी एक सुत्केरीको रक्तश्राप रोक्न धामीझाँक्री बोलाउँदा उनको अकालमै ज्यान गएको थियो। बाजुराकै कोल्टीमा पनि बाटोमै बच्चा जन्माएका र जन्माउन नसकेर ज्यान गुमाएका घटनाहरू ताजै छन्।
पवित्रा र उनको नवजात शिशु अहिले स्वास्थ्यकर्मीको निगरानीमा सुरक्षित छन्। तर, यो घटनाले हाम्रो समाज र राज्य प्रणालीसामु केही गम्भीर प्रश्नहरू खडा गरेको छ। गरिबी र बेरोजगारीले श्रीमानलाई प्रदेश पठाउन बाध्य महिलाको सुरक्षाको जिम्मा कसले लिने? सडक र अस्पतालका संरचना मात्र बनाएर के अर्थ, जब महिलाहरू लाज र डरले त्यहाँसम्म पुग्नै सक्दैनन् ?
पवित्राको शिशुले आफ्नो पहिलो सास यही धुलाम्मे र अप्ठ्यारो बाटोमा लियो। उसको जीवनको यात्रा यो बाटोभन्दा सहज र सुरक्षित होस् भन्ने सुनिश्चित गर्नु नै आजको सबैभन्दा ठूलो चुनौती हो। नत्र, पवित्राजस्ता अनगिन्ती आमाहरूले सडकमै जीवन र मृत्युको लडाइँ लडिरहनेछन् र उनीहरूका कोपिलाजस्ता सन्तानहरू असुरक्षित रूपमा फुल्न र फक्रिन बाध्य हुनेछन्।
